Entwodiksyon

Depi plis pase yon syèk, relasyon Ayiti genyen ak pisans etranje yo make pa yon paradòks: chak fwa peyi a mande oswa aksepte asistans deyò, li jwenn tèt li pi fèb pase anvan. Kesyon an pa senpleman si èd etranje itil oswa non — se pito ki kalite depandans li kreye, ak ki konsekans li genyen sou kapasite yon leta pou l dirije tèt li. Atik sa a eksplore poukisa, malgre kriz ki fè n santi n dezespere yo, chwa mande asistans militè, politik oswa enstitisyonèl nan men peyi etranje ka fè plis tò pase byen pou souvrènte ak devlopman alontèm Ayiti.

Kontèks istorik: yon modèl ki repete

Istwa Ayiti ak entèvansyon etranje pa yon istwa ki kòmanse jodi a.

Okipasyon Ameriken an (1915–1934) — Lè Etazini te antre nan peyi a sou pretèks "estabilizasyon," yo te pran kontwòl finans leta a, refonn Konstitisyon an pou pèmèt etranje posede tè, epi kreye yon lame ki pita ta vin sèvi kòm zouti represyon kont pwòp pèp la. Rezilta a se pa t estabilite dirab — se te yon eta ki soti pi fèb, ak enstitisyon ki t ap sèvi enterè peyi etranje yo olye pèp la.

MINUSTAH (2004–2017) — Misyon Nasyonzini an te vini apre yon lòt kriz politik, ak objektif deklare pou "estabilize" peyi a. Men, misyon an kite dèyè l plizyè eritaj negatif: entwodiksyon kolera ki te touye dè milye moun, ka abi seksyèl kont fanm ak tifi ayisyen, ak yon santiman jeneral nan pèp la ke prezans etranje a te ranfòse pouvwa gwoup politik ki te deja gen apiyo deyò olye l te ranfòse demokrasi lokal la.

Èd apre goudougoudou 2010 la — Plis pase 13 milya dola te mobilize pou rekonstriksyon apre tranblemanntè a. Yon pati kritik nan resous sa yo pa t pase nan men leta ayisyen an ditou — yo te jere dirèkteman pa ONG entènasyonal ak kontraktè etranje. Sa kreye sa kèk chèchè rele yon "repiblik ONG": yon sistèm kote sèvis piblik debaz yo (sante, edikasyon, dlo) depann de estrikti pawalèl ki pa reponn ak leta ayisyen, ki afebli kapasite leta a devlope pwòp enstitisyon l yo.

Agiman prensipal yo

1. Pèt souvrènte nan pran desizyon

Lè yon dirijan mande asistans etranje — kit se militè, finansye, oswa "konsèy teknik" — li souvan aksepte kondisyon ki mare men leta a. Pwogram ajisteman estriktirèl FMI te enpoze nan ane 1980 yo ak 1990 yo, pa egzanp, te fòse Ayiti bese tarif sou pwodwi agrikòl enpòte, sa ki te detwi pwodiksyon diri lokal ak fè peyi a vin depann plis toujou de enpòtasyon.

2. Dyagnostik ki pa adapte a reyalite lokal la

Ekspè ak enstitisyon etranje souvan aplike solisyon "estanda" ki soti nan lòt kontèks san yo pa konprann istwa, kilti, ak dinamik sosyal Ayiti. Sa ka mennen nan pwogram ki echwe oswa ki menm agrave sitiyasyon an, paske yo pa bati sou konesans oswa kapasite ki egziste deja nan sosyete a.

3. Depandans ekonomik ak estriktirèl

Chak fwa yon "sekou" vini san yon estrateji klè pou ranfòse kapasite lokal, li kreye yon sik depandans: peyi a vin bezwen èd la pou l fonksyone, olye li devlope pwòp mwayen pwodiksyon ak resous li yo.

4. Efè sou konfyans pèp la nan pwòp enstitisyon l yo

Lè yon gouvènman toujou mande sekou peyi etranje  pou rezoud pwoblèm entèn, sa voye yon mesaj — ni bay pèp la, ni bay kominote entènasyonal la — ke leta a pa kapab oswa pa merite fè konfyans. Sa ka febli lejitimite enstitisyon ayisyen yo alontèm, e ranfòse lide ke se sèlman etranje ki ka "sove" peyi a.

5. Enterè jewopolitik pa toujou aliyen ak enterè Ayiti

Peyi ki bay asistans yo gen pwòp ajanda estratejik, ekonomik, oswa politik. Istwa montre plizyè fwa ke desizyon sou ki kalite èd bay, ki dirijan sipòte, oswa ki kondisyon mete, te reflete enterè jewopolitik peyi donatè a plis pase bezwen reyèl pèp ayisyen an.

Pèspektiv kontrè: kesyon konplike a

Malgre agiman sa yo, se enpòtan pou n rekonèt kèk reyalite ki konplike pozisyon sa a:

• Nan gwo katastwòf natirèl (tranblemanntè, siklòn), kapasite lokal yo ka totalman debòde, e refi kategorik pou asistans imedyat ka koute lavi moun.
• Sipò teknik ak finansye espesifik (pa egzanp nan sante piblik, kontwòl epidemi) ka sove lavi san sa vle di li kreye depandans estriktirèl.
• Absans total de relasyon entènasyonal pa toujou yon opsyon reyalis pou yon ti peyi ki entegre nan yon sistèm ekonomik mondyal.
• Kesyon an pa toujou "asistans wi ou non" men pito kijan, nan ki kondisyon, e avèk ki kalite kontwòl leta lokal la konsève.

Altènativ posib

Olye de yon refi total oswa yon akseptasyon san kondisyon, nou ta ka  pwopoze:

1. Ranfòse enstitisyon leta yo anvan yo mande asistans, pou asire kondisyon negosyasyon ki pi egal.
2. Privilejye kolaborasyon rejyonal (CARICOM, peyi Karayib yo) ki gen plis chans konprann kontèks la.
3. Egzije transparans ak responsablite sou tout fon ki antre nan peyi a, kit se leta a k ap jere yo dirèkteman.
4. Envesti nan kapasite pwodiksyon lokal (agrikilti, endistri) pou diminye depandans sou enpòtasyon ak èd.

Konklizyon

Kesyon si dirijan ayisyen yo dwe mande asistans etranje pa gen yon repons senp. Istwa a montre klèman ke fòm asistans ki vin ak kondisyon politik oswa ki ranplase enstitisyon lokal yo, olye ranfòse yo, souvan kite peyi a pi fèb pase anvan. Men, nan yon mond entèkonekte, izolasyon total pa toujou yon opsyon reyalis ni etik, sitou fas ak kriz imedyat. Defi reyèl la se pa "wi ou non" — se kreye kondisyon kote Ayiti ka angaje ak kominote entènasyonal la kòm patnè egal, olye de yon benefisyè ki depann de bon volonte lòt moun.